 |
| Καραγκούνα-Θεσσαλία: Συλλογή Λυκείου των Ελληνίδων |
Το μωσαϊκό των Ελληνικών διαλέκτων
Ο άνθρωπος, από τη στιγμή που πρωτοεμφανίστηκε στη γη, συγκροτήθηκε σε ομάδες για να μπορέσει να επιβιώσει από τους κινδύνους που τον περίζωναν, με αποτέλεσμα, να αναπτύξει μία έντονη συλλογικότητα που τον διαχώριζε από τα ζώα. Ενώ τα ζώα συνεννοούνται με κραυγές, ο άνθρωπος, μέσα από αυτή τη συλλογική διαδικασία, κατόρθωσε να μετατρέψει τις κραυγές σε ένα σύστημα διαρθρωμένων φθόγγων ικανό να εκφράζει όχι μόνο αισθήματα αλλά και αφηρημένες έννοιες
η Ελληνική Γλώσσα
Στον ελλαδικό χώρο, πριν την κάθοδο των ελληνικών φύλων, ζούσαν διάφορα φύλα όπως οι Λέλεγες, οι Κάρες, οι Πελασγοί κ.α. Με την κάθοδο των ελληνικών φύλων από το βορά (2000-1200 π.Χ.), δημιουργείται μία γλωσσική επιμιξία μεταξύ της γλώσσας των αυτοχθόνων κατοίκων και της γλώσσας, που μετέφεραν οι νέοι κάτοικοι της Ελλάδος.
Η νέα αυτή γλώσσα, συμπεριλάμβανε στοιχεία των γλωσσών της Ινδο-ευρωπαϊκής οικογένειας αλλά δανείσθηκε από το λεξιλόγιο της προελληνικής γλώσσας, τουλάχιστον το 40% των λέξεων (Λαβύρινθος, βασιλεύς, σίδηρος κ.α.).
Η κάθοδος όμως των Ελληνικών φύλων, καθώς και η διάσπαση του ελληνικού έθνους σε απομονωμένες πόλεις κράτη, συντέλεσαν στη δημιουργία διαφόρων διαλέκτων οι οποίες συνδέονταν με τη φυλετική προέλευση των κατοίκων μιας περιοχής.
Σήμερα, με την αξιοποίηση των αρχαιολογικών πηγών, οι διάλεκτοι της αρχαίας Ελλάδος διακρίνονται σε τέσσερις ομάδες:
Την Αττικοϊωνική (Αττική και Ιωνική), την Αρκαδοκυπριακή, την Αιολική (Θεσσαλική, Λεσβιακή, Βοιωτική) και τη Δυτική (Βορειοδυτική, Δωρική και Μακεδονική). Αττικοϊωνική ομάδα
Η Αττική διάλεκτος, εξελίχθηκε στην πρώτη κοινή γλώσσα των Ελλήνων, και μιλιόταν αρχικά μόνο στην πόλη της Αθήνας. Αν και συνδεόταν στενά με την Ιωνική διάλεκτο, στην αρχή των ιστορικών χρόνων έχει ήδη αποσπαστεί και διαφοροποιηθεί από την Ιωνική. Κατά τον 4ο αι. διαμορφώνεται σε κοινή γλώσσα ενώ τον 3ο αι. υποχωρεί μπροστά στην Αλεξανδρινή κοινή.
Η Ιωνική διάλεκτος, μιλιόταν στις Κυκλάδες, στην Εύβοια, στη Χαλκιδική και στη Μικρά Ασία. Η Ιωνική διάλεκτος μαρτυρείται από τον 8ο αι. και διαδόθηκε ευρέως λόγω της ανάπτυξης της φιλοσοφίας, ιστοριογραφίας και της επικής ποίησης. Δέχθηκε τις επιρροές της Αττικής διαλέκτου από τον 5ο αι. (λόγω της συμμετοχής της στη συμμαχία της Δήλου) ενώ υποχώρησε στην Αττική κοινή τον 4ο αι. Αρκαδοκυπριακή ομάδα
Η Αρκαδοκυπριακή διάλεκτος, πρέπει να διαμορφώθηκε και να μιλιόταν στην Πελοπόννησο πριν το 1200 π.Χ. Η γλωσσική συγγένεια των δύο περιοχών (Αρκαδίας - Κύπρου) μπορεί να εξηγηθεί από την αρχαία παράδοση περί εποικισμού της νήσου από Αρκάδες. Η Αρκαδοκυπριακή δέχθηκε πιέσεις από τη Δωρική Κοινή (στην οποία παρεχώρησε τη θέση της) στις αρχές του 2ου αι., αλλά έναν αιώνα αργότερα υποχώρησε και αυτή στην Ελληνιστική Κοινή. Αιολική ομάδα
Η Αιολική διάλεκτος περιλαμβάνει τις διαλέκτους της Θεσσαλίας, της Βοιωτίας και της Λέσβου με την απέναντι Μικρασιατική ακτή. Κέντρο της διαλέκτου θεωρείται η Θεσσαλία η οποία ονομάζονταν και Αιολίς. Με την εγκατάσταση στη περιοχή Δωρικών φύλων από την Ήπειρο, ξεκινά ένα μεταναστευτικό ρεύμα προς τη Λέσβο και τη Μ. Ασία. Το Λεσβιακό ιδίωμα μας είναι γνωστό κυρίως από τη Σαπφώ και τον Αλκαίο. Και αυτή η διάλεκτος υποχωρεί μπροστά στην πορεία της Ελληνιστικής Κοινής. Δυτική ομάδα
Η Δυτική ομάδα περιλαμβάνει τη Βορειοδυτική, τη Δωρική και τη Μακεδονική διάλεκτο.
Η Βορειοδυτική διάλεκτος μιλιόταν στην Ήπειρο, την Αιτωλία, τη Φωκίδα και τη Δωρίδα, ενώ σε αυτές συγκαταλέγεται και η Ηλειακή διάλεκτος. Με τη δημιουργία της Αιτωλικής Συμπολιτείας (4ος αι.) δημιουργείται μια μορφή Βορειδυτικής Κοινής που περιορίζει τις τοπικές ιδιοτυπίες. Στο τέλος του 3ου αι. η βορειοδυτική διάλεκτος υποκαθίσταται από την Αττική Κοινή.
Η Δωρική διάλεκτος, μιλιόταν στην Πελοπόννησο, στην Κρήτη, στη Μήλο, Θήρα, Ρόδο και στις απέναντι ακτές της Μικράς Ασίας. Η διάλεκτος μεταδόθηκε με την κάθοδο των Δωρικών φύλων, αρχικά στην Πελοπόννησο και εν συνεχεία στην Κρήτη. Η επίδραση της Αττικής Κοινής ξεκινά από τον 4ο αι. ενώ κάποια τοπικά ιδιώματα παρέμειναν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Στις μέρες μας υπάρχει η Τσακωνική διάλεκτος, που προέρχεται από τη Δωρική και μας βοηθά να μελετήσουμε ενδελεχώς τη Δωρική διάλεκτο.
Για τη Μακεδονική διάλεκτο δεν έχουμε πολλές πληροφορίες λόγω της γεωγραφικής και πολιτικής απομόνωσης των κατοίκων της Μακεδονίας. Από τα τέλη του 5ου αι. υιοθετείται η Αττική Κοινή ως επίσημη γλώσσα του κράτους, στην οποία ενσωματώθηκαν και διάφορα στοιχεία της Μακεδονικής διαλέκτου. Έτσι, από τα πλούσια ευρήματα της περιόδου, αντλούμε σημαντικά στοιχεία και για τη Μακεδονική διάλεκτο, η οποία κατατάσσεται πλέον αναμφίβολα στις Ελληνικές διαλέκτους. Αττική διάλεκτος
Με το πέρας των Μηδικών πολέμων, η Αθήνα ανέλαβε μέσα από τη συμμαχία της Δήλου (478-77 π.Χ.) ηγετικό ρόλο. Από τη συμμαχία αυτή, η Αθήνα κατορθώνει να δημιουργήσει μέσα στον Ελληνικό κόσμο ένα κράτος το οποίο καθοδηγούσε η ίδια. Πολύ σύντομα όμως η συμμαχία μετετράπη σε Αθηναϊκή ηγεμονία μιας και μετεβλήθη η ισοτιμία μεταξύ της ίδιας και των συμμάχων της σε κυριαρχία της έναντί των. Ωστόσο, εκτός της πολιτικής υπεροχής, που αναμφισβήτητα διατηρούσε η Αθήνα, η πολιτισμική της δύναμη ήταν αυτή που διατήρησε "στην πρώτη γραμμή" την Αττική γλώσσα, ακόμη και όταν η Αθήνα υποτάχθηκε πολιτικά στους Λακεδαιμονίους (404 π.Χ.) και στους Μακεδόνες (338 π.Χ.).
Διάφοροι λόγοι επέδρασαν ώστε η Αττική διάλεκτος να μετατραπεί στην πρώτη κοινή γλώσσα των Ελλήνων αυτοί ήταν:
α. Η αναπτυγμένη εμπορική δραστηριότητα με ολόκληρο τον Ελληνικό κόσμο και η ανάπτυξη του Πειραιά ως το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο της Μεσογείου έφεραν στην Αθήνα νέους κατοίκους οι οποίοι έπρεπε να χρησιμοποιούν για τις καθημερινές τους ανάγκες την Αττική γλώσσα.
β. Η ίδρυση κληρουχιών από τον 6ο αι. (η οποία εντατικοποιήθηκε από τον Περικλή) έστειλε χιλιάδες Αθηναίους σε άλλες περιοχές, οι οποίοι εκμεταλλευόταν εκτάσεις γης, παραμένοντας Αθηναίοι πολίτες και σίγουρα όχι μόνο διατήρησαν τη γλώσσα τους, αλλά και τη διέδωσαν.
γ. Η ανάπτυξη φιλοσοφικών και ρητορικών σχολών και η καλλιέργειά της γλώσσας σε όλους τους τομείς του πνεύματος διέδωσαν την Αττική γλώσσα σε όλο τον πολιτισμικά αναπτυγμένο Ελληνικό κόσμο. Η Αθήνα χαρακτηρίστηκε εκείνη την περίοδο για την πνευματική της υπεροχή ως "Εστία της Ελλάδος", "Ελλάδος παίδευσις", "πρυτανείον σοφίας".
δ. Η δημιουργία πολιτικών συμμαχιών, οι οποίες άμβλυναν τις διαλεκτικές ιδιομορφίες, και κυρίως οι Αμφικτιονίες, οι οποίες από τον 5ο και 4ο αιώνα βρίσκονταν κάτω από τον έλεγχο της Αθηναϊκής διοίκησης, είχαν ως αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται η Αττική γλώσσα για κάθε είδους ανακοίνωσης.
ε. Η υιοθέτηση της Αττικής γλώσσας, από τους Μακεδόνες βασιλείς ως επισήμου γλώσσας του κράτους τους, διεύρυνε κατά τον 5ο αι. τη διάδοσή της και κατά τον 4ο αι. απετέλεσε τη βάση της Ελληνιστικής Κοινής, η οποία με τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και των διαδόχων του, απετέλεσε τον συνδετικό κρίκο μεταξύ κατακτητών και κατακτημένων μεταφέροντας τον Ελληνικό πολιτισμό μέχρι τα βάθη της Ασίας, βοηθώντας αλλόφυλους λαούς να "μετάσχουν της Ελληνικής παιδείας".
πηγή: http://www.kairatos.com.gr/elldial.htm
Ιστορικά, η έννοια των αρχαιοελληνικών διαλέκτων καλύπτει μακρά χρονική περίοδο, αρχής γενόμενης από την εμφάνιση των Ελλήνων στον σημερινό ελλαδικό χώρο έως τον 6ο αι. μ.Χ. Οι φάσεις της εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας, από την πρωτοελληνική (2000–1600 π.Χ.), ακολούθως στη μυκηναϊκή ελληνική (15ος–11ος αι. π.Χ.) και, τέλος, στην κλασική ελληνική (από τα ομηρικά κείμενα έως την ανάδειξη της αττικής διαλέκτου σε επίσημη γλώσσα των Ελλήνων), αποτελούν στην ουσία την ιστορία της εξέλιξης των διαλέκτων σε ένα γεωγραφικό, κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο. πηγή: http://www.kairatos.com.gr/elldial.htm
Πόσα όμως ξέρουμε για τις αρχαίες διαλέκτους; Οι πληροφορίες που έχουμε γενικότερα γι' αυτές, προέρχονται, αναγκαστικά, από γραπτά κείμενα. Αλλά πάντα το γραπτό κείμενο βρίσκεται σε κάποια απόσταση από την ομιλούμενη, καθημερινή γλώσσα. Έτσι, σίγουρα μας «ξεφεύγουν» πληροφορίες για την προφορική, καθημερινή χρήση της γλώσσας.
Θα πρέπει επίσης να έχουμε υπόψη μας ότι ο πλούτος των πληροφοριών που διαθέτουμε για τις αρχαίες διαλέκτους είναι άνισος.Έτσι, διαθέτουμε ένα πλήθος γραπτών κειμένων (επιγραφές, λογοτεχνικά, φιλοσοφικά κ.ά. κείμενα) για τη διάλεκτο της Αττικής, αλλά δεν ισχύει το ίδιο για άλλες διαλέκτους που δεν συνδέθηκαν, όπως συνδέθηκε η αττική διάλεκτος, με ένα ισχυρό πολιτικό κέντρο (την πόλη-κράτος της Αθήνας). Επιπλέον, οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τις αρχαίες διαλέκτους δεν κατανέμονται ισόποσα στον χρόνο. Έτσι, για ορισμένες διαλέκτους (όπως λ.χ. η κρητική) έχουμε μαρτυρίες (δηλαδή επιγραφές) από τον 7ο αιώνα π.Χ. Για άλλες (όπως η αρκαδική) από τον 6ο αιώνα π.Χ. και για άλλες (όπως η παμφυλιακή) μόνο από τον 4ο αιώνα π.Χ.
Η Αιολική ήταν μια διάλεκτος την οποία μιλούσαν στη Αρχαία Ελλάδα, στις περιοχές της Θεσσαλίας, στη Βοιωτία, στη Λέσβο και στη μικρασιατική ακτή κατά την περίοδο 800 π.Χ.-300 π.Χ..
Σε αυτή τη διάλεκτο έγραψαν τα ποιήματά τους η Σαπφώ και ο Αλκαίος.
Στην αιολική διάλεκτο:
- κοντά στα υγρά και έρρινα σύμφωνα παρουσιάζει συχνά ο αντί α , π.χ. στροτός αντί στρατός, ένοτος αντί ένατος
- τρέπεται το ο σε υ, π.χ. άλλυ αντί άλλο, απύ αντί από
- έχει αρκετά ρήματα σε -μι ρημάτων: κάλημι αντί καλέω-ω, φίλημι, αδίκημι·
- ο τόνος στην αιολική της Λέσβου συχνά ανεβαίνει προς την αρχή της λέξης: βασίλευς, πόταμος·
- στην αιολική της Θεσσαλίας το ω γίνεται ου, π.χ. τουν άλλουν Ελλάνουν (=των άλλων Ελλήνων)
- συναντώνται γράμματα τα οποία δεν χρησιμοποιούνται στα σύγχρονα Ελληνικά, αλλά εντοπίζονται στο Λατινικό αλφάβητο
Η τρίτη ομάδα διαλέκτων ήταν η αιολική. Η ομάδα αυτή αποτελούνταν, όπως έχουμε ήδη πει, από τη θεσσαλική (με τις τοπικές παραλλαγές της), τη βοιωτική και τη λεσβιακή (που μιλιόταν στη Λέσβο και σε μια μικρή ζώνη στη βορειοδυτική ακτή της Μικράς Ασίας) (αιολικές διάλεκτοι). Η ομάδα αυτή γεννήθηκε πιθανότατα στη Θεσσαλία για να διασπαστεί, με τις μετακινήσεις των ομιλητών της, στις τρεις ξεχωριστές ποικιλίες της. Τα κοινά χαρακτηριστικά αυτών των τριών ποικιλιών (θεσσαλικής, βοιωτικής, λεσβιακής) είναι: η εξέλιξη των χειλοϋπερωικών συμφώνων, σε χειλικούς φθόγγους και όχι σε οδοντικούς. Έτσι, εκεί που η διάλεκτος της Αθήνας, αλλά και άλλες διάλεκτοι, έχουν τη λέξη τέταρτος, η θεσσαλική έχει πέτροτος, η βοιωτική πέτρατος, η θεσσαλική πέτταρα 'τέσσερα'. Στις λέξεις στρατηγός, μαλθακός της αττικής διαλέκτου αντιστοιχούν, στην αιολική ομάδα, οι τύποιστρόταγος, μόλθακος. Οι λέξεις αυτές δείχνουν και μια άλλη διαφορά: τη θέση του τόνου. Όπως θα προσέξατε, ο τόνος πάει πιο «πίσω» - είναι υποχωρητικός. Μια άλλη διαφορά αφορά τη μορφή της δοτικής. Εκεί που η αττική διάλεκτος έχει τη δοτικήχρήμασι (του ουσιαστικού χρῆμα) οι αιολικές διάλεκτοι εμφανίζουν τη μορφή χρημάτεσσι. Επίσης, ενώ στις άλλες διαλέκτους το όνομα του πατέρα μπαίνει στη γενική, π.χ. Νίκων Σωστράτους, στις αιολικές διαλέκτους σχηματίζεται ένα επίθετο σε -ιος: Νίκων Σωστράτιος.
Οι τρεις ποικιλίες της αιολικής έχουν αρκετές διαφορές μεταξύ τους. Αρκεί να αναφέρουμε δύο. Η ανατολική και η δυτική ομάδα διαλέκτων διαχωρίζονται από το ότι η δεύτερη έχει -τι εκεί που η πρώτη έχει -σι: δίδωσι/δίδωτι 'δίνει'.
Στην αιολική ομάδα, η θεσσαλική και η βοιωτική έχουν τι: π.χ. (ϝ)ίκατι 'είκοσι'· η λεσβιακή όμως παρουσιάζει -σι: εἲκοσι. Αυτό δεν είναι παράξενο: η βοιωτική και η θεσσαλική γειτονεύουν γεωγραφικά με τις δυτικές διαλέκτους, ενώ η λεσβιακή γειτονεύει με τις διαλέκτους τις μικρασιατικής Ιωνίας, τις ιωνικές διαλέκτους. Έτσι, η βοιωτική και η θεσσαλική «αλληθωρίζουν» προς τις δυτικές διαλέκτους, ενώ η λεσβιακή προς τις ανατολικές διαλέκτους. Η θεσσαλική και η βοιωτική χρησιμοποιούν ως υποθετικό μόριο τόσο το κα (μιλήσαμε γι' αυτό πιο πριν) όσο και το κε, ενώ η λεσβιακή χρησιμοποιεί μόνο το κε. Κι εδώ πάλι βλέπετε τη θεσσαλική και τη βοιωτική να «αλληθωρίζουν» προς τις γειτονικές δυτικές διαλέκτους που χαρακτηρίζονται από τη χρήση του κα (σε αντίθεση με τοεἰ 'εάν' των ανατολικών διαλέκτων).
Στην αιολική ομάδα, η θεσσαλική και η βοιωτική έχουν τι: π.χ. (ϝ)ίκατι 'είκοσι'· η λεσβιακή όμως παρουσιάζει -σι: εἲκοσι. Αυτό δεν είναι παράξενο: η βοιωτική και η θεσσαλική γειτονεύουν γεωγραφικά με τις δυτικές διαλέκτους, ενώ η λεσβιακή γειτονεύει με τις διαλέκτους τις μικρασιατικής Ιωνίας, τις ιωνικές διαλέκτους. Έτσι, η βοιωτική και η θεσσαλική «αλληθωρίζουν» προς τις δυτικές διαλέκτους, ενώ η λεσβιακή προς τις ανατολικές διαλέκτους. Η θεσσαλική και η βοιωτική χρησιμοποιούν ως υποθετικό μόριο τόσο το κα (μιλήσαμε γι' αυτό πιο πριν) όσο και το κε, ενώ η λεσβιακή χρησιμοποιεί μόνο το κε. Κι εδώ πάλι βλέπετε τη θεσσαλική και τη βοιωτική να «αλληθωρίζουν» προς τις γειτονικές δυτικές διαλέκτους που χαρακτηρίζονται από τη χρήση του κα (σε αντίθεση με τοεἰ 'εάν' των ανατολικών διαλέκτων).
***Η γλώσσα των ομηρικών επών δεν συμπίπτει με
μια ορισμένη διάλεκτο, αλλά χαρακτηρίζεται από διαλεκτική ποικιλία.
Παρουσιάζει στοιχεία κυρίως ιωνικά και αιολικά και είναι μια γλώσσα καθαρά
λογοτεχνική. Μερικοί γραμματικοί τύποι στα ομηρικά έπη δείχνουν πως η γλώσσα
τους έχει αρκετή συγγένεια με αυτή που απεικονίζουν οι πινακίδες της Πύλου,
τη μυκηναϊκή, η οποία συγγενεύει με την αρκαδοκυπριακή. Η σχέση της τελευταίας
με την αιολική επιβεβαιώνεται από τη μυθολογία για τις σχέσεις των
πολιτιστικών κέντρων των Μυκηνών της Πελοποννήσου με τη Θήβα και τον Ορχομενό
της Βοιωτίας.***
πηγή: http://www.acrobase.gr/showthread.php?t=430
Η γλώσσα των Καραγκούνηδων
Η γλώσσα των αρχαίων Θεσσαλών ανήκε στην αιολική διάλεκτο.
Την αιολική ομιλούσαν οι κάτοικοι της ανατολικής Θεσσαλίας, ενώ στη δυτική είχαν προστεθεί διάφοροι τύποι της δωρικής διαλέκτου.
Έτσι έχουμε διαφορετικά γλωσσικά ιδιώματα.
Από τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του καραγκούνικου ιδιώματος αναφέρουμε συνοπτικά μόνο τα παρακάτω, με όσο γίνεται πιο απλό τρόπο και αρκετά παραδείγματα για να γίνουν κατανοητά, που νομίζω ότι είναι τα σπουδαιότερα και δίνουν τη γενική εικόνα της γλώσσας. Αυτά είναι τα εξής:
α). Η τροπή αφ’ ενός μεν κάθε άτονου ο (ω) και ε (αι) σε ι και αφ’ ετέρου η συγκοπή, η αποβολή ή η ατελής προφορά των μη τονισμένων ου και i (=ι, η, ει, οι, κ.λ.π.)[2]. π.χ. άνθρουπους αντί άνθρωπος, ουραίους αντί ωραίος, έρχιτι αντί έρχεται, σπρί αντί σπυρί, πλί αντί πουλί, η Στέφους αντί ο Στέφος, η Μήτρους αντί ο Μήτρος, ου μύλους αντί ο μύλος, ου κόσμους αντί ο κόσμος, η πόρους αντί ο πόρος, βνό αντί βουνό, σκλαρήκι αντί σκουλαρήκι, γίνκα, λάλτσα αντί γίνηκα, λάλησα, η Στάθς αντί ο Στάθης, η Γιωργς αντί ο Γιώργις, σκνί αντί σκοινί, τς Ασπασίας αντί της Ασπασίας, τς ανθρώποι αντί τους ανθρώπους, μλάρ αντί μουλάρι, πουτάμ αντί ποτάμι, πιδί αντί παιδί, τρέχ’ αντί τρέχει, παίζ’ αντί παίζει.
β). Η ανάπτυξη δευτερεύοντος τόνου στα ρήματα όταν μετά την τονιζόμενη συλλαβή του πρώτου ενικού προσώπου επακολουθούν περισσότερες των δυο συλλαβών. Ο τόνος αναπτύσσεται στην τρίτη συλλαβή πέρα από αυτή. π.χ. έφαγα- έφαγάμι, έκατσα-έκατσάμι, έδουκα-έδουκάμι, έκανα-έκανέτι, κάθουμάστι - καθόμαστε, του σακάτιψάτι του πιδί - το σακατέψατε το παιδί, ήξιράτι - ξέρατε, ήφιράτι - φέρατε, φαίνουμι - φαίνουμέστι, τάφιρέτι - τα ηφέρατι, τα φέρατε, κ.λ.π.
γ). Η προσθήκη φωνηέντων ή συμφώνων στην αρχή των λέξεων. π.χ. παλάμη- απαλάμ, μασχάλη-αμασχάλ, χελώνα-αχιλώνα, πηδώ-αμπδάου, γκαστρώνω-αγκαστρώνου, δοκάνη – αδουκάν, λάθος – αλάθους, γλείφω – αγλείφου, παλαίβω – απαλαίβου, γέφυρα-γκέφυρα, κολύμπι-γκουλιούμπ, ταβάνι-νταβάνι, ουρά – νουρά, κλπ.
δ). Η αποβολή συμφώνων. π.χ. Παναγία-πανα’ΐα, Άγιος Δημήτριος-Ά’ι-Δημήτρης, μπογιά-μπου’ϊά, θα πέσεις-θα πέ’εις.
Οι Θεσσαλοί παρά τις επιδρομές, τις μάχες και τις λεηλασίες πολυώνυμων λαών βαρβάρων που δέχτηκαν στη μαρτυρική τους χώρα, διατήρησαν σχεδόν αλώβητη την προγονική τους γλώσσα μαζί με τα παλιά τους ήθη και έθιμα, τις δοξασίες, τις παραδόσεις και τις δεισιδαιμονίες. Τα Νεοελληνικά γλωσσικά ιδιώματα είναι γεμάτα από αρχαίες λέξεις, πραγματικό χρυσάφι, λέξεις προγονικές αλώβητες από το πέρασμα και των πολλών χρόνων και των πολυώνυμων εχθρών, που πάτησαν στη μαρτυρική αυτή ελληνική γη.
Ο Δημήτριος Κρεκούκιας Διδάκτωρ Φιλοσοφίας και συντάκτης του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, που χρόνια ασχολήθηκε με τα Νεοελληνικά γλωσσικά ιδιώματα και τις αρχαίες λέξεις που έχουν επιβιώσει στα ιδιώματα αυτά, δημοσίευσε μεγάλο κατάλογο ουσιαστικών, επιθέτων και ρημάτων, που περιέχει το «αγροτοποιμενικό λεξιλόγιο της Δυτικής Θεσσαλίας». Ενδεικτικά αναφέρουμε μερικές:
Αγγεία-αγγειά (τα) = οικιακά σκεύη,
αντιλουιά (η)= η αντιλογία,
αστουχάου = λησμονώ, το αρχαίο αστοχώ,
διότ’κους= ο διετής,
εστία-παραστιά (η)= εστία της φωτιάς),
θ’κούλ’= το δικέλλι και δικούλι,
κάρα-καρακούκλα-καράφλα(η) = το κεφάλι,
περόν’ (του) = το καρφί, είναι το περόνιον, υποκοριστικό του περόνη,
πινάκιο(το)-πινάκα- π’νάκα (η) = το ξύλινο πιάτο,
φουκαλνάου και φουκαλίζου = σκουπίζω, είναι το αρχαίο φιλοκαλώ.
Ζωντανή απόδειξη για τούτο είναι ειδικά τα άτομα της μεγάλης ηλικίας που δεν πήγαν σχολείο. Χρησιμοποιούν πολλές αρχαίες ελληνικές λέξεις, χωρίς να τις έχουν διδαχθεί. Βέβαια υπάρχουν και πολλά δάνεια ξένων γλωσσών με κυριότερες τη Λατινική, τη νεολατινική, τη Γαλλική, τη Σλαβική, την Τουρκική. Το 35% των δανείων είναι τουρκικά, όπως είναι φυσικό λόγω της μακροχρόνιας σκλαβιάς.
Μια μικρή συλλογή λέξεων και φράσεων που σώζονται και μιλιούνται στα χωριά της Θεσσαλίας είναι η ακόλουθη:
Λεξιλόγιο
αγίνουτο-αγίνωτο-άγουρο
γροικάω-νοιώθω
αλλαξιά=φορεσιά
ανέφκα=ανέβηκα
άκσα-άκουσα
απαναθιό=επάνω απάνω
απόπατος=τουαλέτα, καμπινές
αντραλίσκα =αντράλα-ζάλη=ζαλίστηκα
αστόϊσα-αστόχσα=αστόχησα=ξέχασα
αστρέχα-η τέντα η μαρκίζα (έλα εδώϊα κατ απ'τν'αστρέχα μη βραχείς...)
αυτούϊα-εδώ (κάτσε αυτούϊα που είσι)
αντραλίσκα =αντράλα-ζάλη=ζαλίστηκα
βιλέντζα-βελέντζα=φλοκάτη
βίτσα =η βέργα
βουνιά=κοπριά ζώων και δη των βοοϊδών
βρακουζούν-βρακοζώνη
γκαβός-γκαβώθκα=τυφλώθηκα δε βλέπω τίποτα (γκαβώθκα απ'τουν καπνό...)
γκιζιράω=γυρνοκοπάω
γαλίκ=γαλίκι=κοφίνι
γκουρλώθκα-γλουρλώθηκα-πνίγηκα(με τη μπουκιά)
γκουτζιάμ- κοτζάμ πιδί=μεγάλο τρανό
γκουρουγκλάω=κατακυλάω
γκιούμ'γκιούμι-τσίγκινο δοχείο που γέμιζαν νερό από τις βρύσες
δέουντα-δέοντα=χαιρετίσματα (δώσι τα δέουντα στν-μάνασ')
δαμάλ'-δαμάλι =
ζαβός-ζάβια=ιδιότροπος-παλαβός
ζαγάρ-ζαγάρι-παλιοζάγαρο=άγριο ζώο
ζλάπ-ζλάπι-άγριο ζώο με την έννοια του έξυπνου
κάμσου=από πουκάμισο
καταή -καταγή=κάτω κατάχαμα
κότσ-κότσι=αστράγαλος
κουκόσια=καρύδια
κρένω=μιλάω (δε σι κρένω μαρή)
λιανίσκα-από λιανός-κομμένος-χτυπημένος=κατακόπηκα
μανιά-βαβά=γιαγιά
μακιλεύκα-από μακελιό-καταμάτωσα-χτύπησα
μισάλ-μισάλι=τα μάλλινα τραπεζομάντηλα που τύλιγαν το ζυμάρι για να ζεσταθεί και να φουσκώσει
ντιρλικώνου-ντερλικώνω=έφαγα πολύ
ξιϊσκιουτους-ξιϊσκιωτος=αυτός που δεν έχει αύρα (ίσκιο)
ξιμπλέτσουτος-ξεμπλέτσωτος-γυμνός
ξιμπλιτσώθκα-ξεγυμνώθηκα
ξιροστάλιασα απ'του κρύου _πάγωσα-κρύωσα)
κούτσκου-κούτσικο-το παιδάκι το μικρό
κουσιεύω -από κοσί – κοσεύω=τρέχω γρήγορα
κουσιά= μεγάλο δρεπάνι με μακριά ξύλινη λαβή
ουρσούζκους-ουρσουζλεύω-ανάποδος-βάζω σκαλίδια=σπέρνω διχόνια
πιτρώνω-πετρώνω=κλειδώνω την πόρτα (πέτρουσι καλά την πόρτα)
πλαλάω=πιλαλώ=τρέχω
πιδικλώθκαμπιρδικλώθκα-= μπερδεύτηκαν τα πόδια
πατλιτζάνα-μελιτζάνα
πλάρ-πλάρα=άλογο πουλάρι
πούντα=κρύωσα (άρπαξα μια πούντα)
πλατσιανάω-πλατσιανίσκα= μουσκεύομαι στο νερό χτυπώντας τα χέρια
(τί πλατσιανάς εικεί τόσ'ώρα )
προυγκάου=προγκάω=διώχνω
σάμ-σάμι=σουσάμι
σιλτές-στρώμα κρεββατιού
σκαφίδ'-σκάφη ξύλινη που ζύμωναν το ψωμί
σκούξιμο-σκούζου-ω=φωνάζω με κραυγές (πως σκούζ έτσ'του κούτσκου; μας πήρι τ'αυτιά)
σια πού-προς τα πού; (σια πού κοιτάει αυτήν)
σκανιάζου-σκανιάζω=σκάζω από ζήλεια
σκρόφα=γουρούνα (έτσι λένε και τις γυναίκες τις υπέρβαρες)
στράνια= ρούχα συνήθως μάλλινα
τζαμαλάϊου=γυναίκα με ξέμπλεκα μαλλιά- αχτένιστα-αναμαλλιασμένη
τανάσκλα=ανάσκελα
ταμπρούμτα=μπρούμυτα
ταχιά=αύριο
τηράω=κοιτάζω (τί μι τηράς έτσ')
τρόϋρα= γύρω γύρω (μη φέρνεις τρόϋρα όλη την ώρα)
τραπέτσς=ξινό (τραπέτσς τα κουρόμπλα=κορόμηλα)
τσιαϊρ-τσαϊρι=λιβάδι
τσάγαλα =μύγδαλα (τσαγαλί χρώμα)
τσάκου-τσάκω=πιάσε
τσιόνια=σπουργίτια
τσιόναμ=έτσι λένε τα κορίτσια-(έλα σιαδω-κατά δω- τσιόναμ να σι πω)
τσιράπια-τσουράπια =μάλλινες κάλτσες
φουκαλίζου-φουκαλιά=σκουπίζω σκούπα
Εκφράσεις
α ντιπ χλιάρας είσι=ντιπ χαζός είσαι;
«Λεν μι λεν σι λέου», δηλαδή «Ελένη με λένε σου λέω»
νομ θειά το θκομ του πχάμσου-δώσε μου θειά το δικό μου πουκάμισο
μπαϊλτσα τ'απίστουμα= κουράστηκα σκυμμένη κουράζομαι υπερβολικά, εξουθενώνομαιαπό την τουρκική bayıldım, αόριστος του ρήματος bayilmak (= λιποθυμώ)
Σας πραπέμπω στη διεύθυνση για περισσότερη επιστημονική ανάλυση της γλώσσας:http://ancdialects.greeklanguage.gr/sites/default/files/studies/glossikos_xartis.pdf
http://www.onassis.org/onassis-magazine/issue-71/Ellinikes-dialektoi
Πηγή: http://aggouridaki.blogspot.com/2017/09/blog-post_5.html
